فهرست مطالب
در دنیای امروز، یادگیری دیگر محدود به مدرسه، دانشگاه و کلاس‌های رسمی نیست. انسان در طول زندگی خود از مسیرهای گوناگونی می‌آموزد: از خانواده، محیط کار، تجربه‌های روزمره، رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی، تعامل با دیگران، کار داوطلبانه، سفر، مطالعه فردی و حتی از اشتباهات خود. همین گستردگی مسیرهای یادگیری باعث شده است که مفهوم آموزش غیر رسمی یا دقیق‌تر، یادگیری غیررسمی و آموزش غیرفرمال اهمیت بسیار زیادی پیدا کند.
آموزش غیر رسمی به ما نشان می‌دهد که یادگیری فقط در کلاس درس اتفاق نمی‌افتد. بسیاری از مهارت‌های واقعی و مؤثر زندگی، شغل و ارتباطات انسانی خارج از نظام رسمی شکل می‌گیرند. به همین دلیل، شناخت درست این مفهوم برای دانشجویان، والدین، معلمان، مدیران، کارفرمایان، سیاست‌گذاران آموزشی و حتی افراد عادی جامعه ضروری است.
اصطلاح «آموزش غیر رسمی» در فارسی معمولاً برای اشاره به دو مفهوم نزدیک استفاده می‌شود:
یادگیری‌ای که در زندگی روزمره، بدون ساختار آموزشی رسمی و غالباً بدون برنامه‌ریزی از پیش، رخ می‌دهد.
آموزشِ هدفمند، برنامه‌ریزی‌شده و سازمان‌یافته‌ای که خارج از نظام رسمی مدرسه و دانشگاه انجام می‌شود.
برای درک دقیق موضوع، باید این دو را از هم تفکیک کرد.
یادگیری غیررسمی به نوعی از یادگیری گفته می‌شود که در آن فرد ممکن است عمداً یا غیرعمد از تجربه‌های روزمره، تعاملات اجتماعی و موقعیت‌های واقعی چیزی بیاموزد، اما این فرآیند معمولاً:
نمونه‌ها:
آموزش غیرفرمال آموزشی است که:
نمونه‌ها:
برای فهم بهتر، این سه حوزه را کنار هم ببینیم:
| ویژگی | آموزش رسمی | آموزش غیرفرمال | یادگیری غیررسمی |
|---|---|---|---|
| ساختار | بسیار ساختارمند | نیمه‌ساختارمند یا انعطاف‌پذیر | معمولاً بدون ساختار |
| محل | مدرسه، دانشگاه، مؤسسات رسمی | مراکز آموزشی، سازمان‌ها، کارگاه‌ها | خانه، کار، جامعه، اینترنت |
| هدف | مدرک و صلاحیت رسمی | مهارت یا دانش خاص | رشد فردی، حل مسئله، تجربه |
| برنامه | ثابت و از پیش تعیین‌شده | هدفمند ولی قابل انعطاف | اغلب نامرئی و غیررسمی |
| ارزیابی | رسمی و استاندارد | ممکن است داشته باشد | معمولاً ندارد |
| گواهی | غالباً دارد | گاهی دارد | معمولاً ندارد |
| مثال | کارشناسی، دکترا | کلاس کامپیوتر، دوره مهارتی | یادگیری از همکار، تجربه زندگی |
نکته مهم
مرز این سه همیشه کاملاً قطعی نیست. مثلاً:
این سه نوع یادگیری می‌توانند مکمل هم باشند، نه رقیب یکدیگر.
مفهوم آموزش غیر رسمی در مطالعات آموزشی، به‌ویژه در ادبیات یادگیری مادام‌العمر، اهمیت زیادی دارد. با پیچیده‌تر شدن زندگی، سریع‌تر شدن تغییرات فناوری و تنوع نیازهای شغلی، دیگر نمی‌توان تنها به آموزش رسمی تکیه کرد.
در گذشته، بسیاری تصور می‌کردند که یادگیری با پایان تحصیل تمام می‌شود. اما امروز روشن است که:
از این رو، آموزش غیررسمی و غیرفرمال به یکی از پایه‌های اصلی توسعه فردی و حرفه‌ای تبدیل شده‌اند.
خانواده نخستین و مهم‌ترین بستر یادگیری غیررسمی است. کودک و حتی بزرگسال در خانواده چیزهای زیادی می‌آموزد:
این یادگیری اغلب نانوشته است، اما اثر آن بسیار عمیق و پایدار است.
یکی از مهم‌ترین شکل‌های یادگیری غیررسمی، یادگیری در محیط کار است. افراد در محل کار از طریق:
مهارت‌های زیادی را می‌آموزند.
این نوع یادگیری در بسیاری از مشاغل از آموزش رسمی هم مهم‌تر است، چون مهارت واقعی و کاربردی می‌سازد.
در این مدل، فرد خودش تصمیم می‌گیرد چه چیزی را، چگونه و از کجا یاد بگیرد. ابزارهای آن شامل:
این نوع یادگیری برای افراد خودانگیخته بسیار مؤثر است.
انسان‌ها از یکدیگر بسیار می‌آموزند. در تعاملات اجتماعی، دانش و تجربه منتقل می‌شود:
این نوع یادگیری به توسعه مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی کمک می‌کند.
مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی و داوطلبانه نیز نوعی یادگیری است:
در این فضا افراد مسئولیت‌پذیری، همکاری، مذاکره، رهبری و همدلی را یاد می‌گیرند.
فضاهایی مانند:
همگی می‌توانند بستر یادگیری غیررسمی باشند. فرد بدون حضور در کلاس، دانش تاریخی، هنری و اجتماعی کسب می‌کند.
بازی، ورزش، سفر، موسیقی، هنر و فعالیت‌های تفریحی نیز آموزنده‌اند. این فعالیت‌ها مهارت‌هایی مانند:
را تقویت می‌کنند.
در عصر دیجیتال، اینترنت یکی از بزرگ‌ترین بسترهای آموزش غیر رسمی است:
اما باید توجه داشت که همه منابع آنلاین معتبر نیستند؛ سواد رسانه‌ای در اینجا بسیار مهم است.
آموزش غیررسمی چند ویژگی مهم دارد:
در زمان، مکان، محتوا و روش محدود نیست.
مستقیماً به نیازهای واقعی زندگی و کار مرتبط است.
از مشاهده، عمل، تکرار و حل مسئله شکل می‌گیرد.
فرد در انتخاب مسیر یادگیری نقش پررنگی دارد.
محدود به سن خاصی نیست و در همه مراحل زندگی رخ می‌دهد.
گاهی فرد عمداً می‌آموزد، گاهی نیز بدون قصد قبلی چیزی یاد می‌گیرد.
بسیاری از شکل‌های آن رایگان یا کم‌هزینه هستند.
هدف اصلی یادگیری و توانمندی است، نه فقط دریافت گواهی.
یادگیری غیررسمی به انسان کمک می‌کند در تمام عمر فعال بماند و با تغییرات سازگار شود.
بسیاری از مهارت‌های مورد نیاز شغل‌ها در دانشگاه به‌روز نمی‌شوند، اما در آموزش‌های غیررسمی سریع‌تر منتقل می‌شوند.
فرد می‌تواند مهارت‌هایی را بیاموزد که مستقیماً در کار و زندگی استفاده می‌شوند.
وقتی فرد با تجربه خود چیزی را یاد می‌گیرد و به نتیجه می‌رسد، اعتمادبه‌نفسش افزایش می‌یابد.
افرادی که دسترسی کمتری به آموزش رسمی دارند نیز می‌توانند از این مسیر یاد بگیرند.
آموزش غیررسمی نه‌تنها جایگزین آموزش رسمی نیست، بلکه آن را کامل می‌کند.
با وجود مزایا، آموزش غیررسمی خالی از مشکل نیست.
همه منابع و تجربه‌ها معتبر نیستند.
سنجش میزان یادگیری در این مسیر سخت‌تر از آموزش رسمی است.
بسیاری از مهارت‌ها به رسمیت شناخته نمی‌شوند.
اگر منبع نامعتبر باشد، فرد ممکن است اطلاعات غلط یاد بگیرد.
همه افراد اینترنت، ابزار، مربی یا محیط مناسب ندارند.
یادگیری غیررسمی ممکن است نامنسجم و بی‌برنامه باشد.
اگر انگیزه کم شود، فرآیند یادگیری متوقف می‌شود.
برای اینکه یادگیری غیررسمی مؤثر و عمیق شود، بهتر است:
هدف مشخص داشته باشیم
بدانیم دقیقاً چه چیزی را می‌خواهیم یاد بگیریم.
از منابع معتبر استفاده کنیم
هر منبعی قابل اعتماد نیست.
آموخته‌ها را تمرین کنیم
دانش بدون عمل ماندگار نمی‌شود.
بازخورد بگیریم
نظر افراد باتجربه را بپرسیم.
یادداشت و مستندسازی داشته باشیم
روند یادگیری را ثبت کنیم.
پرتفولیو بسازیم
نمونه‌کارها و دستاوردهای خود را جمع‌آوری کنیم.
در گروه‌های یادگیری شرکت کنیم
تعامل با دیگران یادگیری را عمیق‌تر می‌کند.
آزمون عملی انجام دهیم
ببینیم واقعاً چه اندازه مهارت کسب کرده‌ایم.
یکی از مهم‌ترین موضوعات امروز، شناسایی و اعتبارسنجی یادگیری‌های غیررسمی است. بسیاری از افراد سال‌ها تجربه دارند، اما این تجربه‌ها در قالب مدرک رسمی ثبت نشده‌اند. به همین دلیل، در نظام‌های نوین آموزشی، سازوکارهایی برای:
تجربه‌ها و مهارت‌های غیررسمی طراحی شده است.
این فرایند کمک می‌کند:
نهادهای بین‌المللی مانند یونسکو و OECD تأکید دارند که یادگیری غیررسمی بخشی جدایی‌ناپذیر از یادگیری مادام‌العمر است.
یونسکو
یونسکو بر این نکته تأکید می‌کند که:
OECD
OECD نیز یادگیری غیررسمی را یکی از عناصر مهم در:
می‌داند.
خیر.
آموزش غیر رسمی جایگزین کامل آموزش رسمی نیست، اما مکمل بسیار مهمی برای آن است.
آموزش رسمی:
را فراهم می‌کند؛
و آموزش غیررسمی:
را به آن اضافه می‌کند.
بهترین مدل آموزشی، تلفیق این دو در کنار آموزش غیرفرمال است.
آموزش غیر رسمی مفهومی گسترده و بسیار مهم است که بخش بزرگی از یادگیری انسان را در بر می‌گیرد. اگر بخواهیم دقیق باشیم، باید میان یادگیری غیررسمی و آموزش غیرفرمال تفاوت قائل شویم؛ اما در کاربرد عمومی فارسی، هر دو گاه زیر عنوان «آموزش غیر رسمی» قرار می‌گیرند.
این نوع یادگیری:
در عصر تغییرات سریع، آموزش غیر رسمی دیگر یک موضوع فرعی نیست؛ بلکه یکی از پایه‌های اصلی رشد فردی، حرفه‌ای و اجتماعی است.
یادگیری غیررسمی خودجوش، بدون ساختار و غالباً غیرمنتظره است (مانند یادگیری از تجربه‌های روزمره)، اما آموزش غیرفرمال کاملاً هدفمند، برنامه‌ریزی‌شده و سازمان‌یافته است (مانند شرکت در یک کارگاه آموزشی خارج از دانشگاه).
زیرا تغییرات فناوری و نیازهای بازار کار بسیار سریع‌تر از نظام آموزشی رسمی است؛ در نتیجه یادگیری غیررسمی به فرد کمک می‌کند تا مهارت‌های کاربردی و به‌روز را کسب کرده و در تمام طول عمر خود با تغییرات سازگار بماند.
نبود استاندارد و مدرک رسمی، دشواری در ارزیابیِ سطح یادگیری، احتمال دریافت اطلاعات غلط (به‌دلیل استفاده از منابع نامعتبر)، پراکندگی مطالب و وابستگی مستقیم موفقیت به انگیزه فردی.
تعیین هدف مشخص، انتخاب منابع معتبر، تمرین عملی آموخته‌ها، مستندسازی و یادداشت‌برداری از روند یادگیری، دریافت بازخورد از افراد متخصص و شرکت در گروه‌های یادگیری همتا.
تمامی حقوق مادی و معنوی این تارنما متعلق به مرکز غیرانتفاعی پردیس دانشگاهی بین المللی نیکان بوده و هرگونه سوء استفاده از نام، لوگو و برند ثبت شده آن پیگرد قانونی دارد.
تلفن تماس با مرکز: 91690902-041 آدرس: تبریز-خ شاهد-صندوق پستی شهیدطباطبایی 195-51745 ایمیل: info@pardis-ac.ir
